Quỹ tiết kiệm theo mục đích cho chi tiêu không thường xuyên: lỗ hổng ngân sách không ai nói tới

Tình huống lặp lại mỗi năm

Tháng Ba, đến hạn đóng bảo hiểm xe máy. Tháng Năm, sinh nhật mẹ — bạn không muốn chỉ tặng một tấm thiệp, mà muốn món quà ra dáng một chút. Tháng Sáu, cả nhà đi du lịch hè, vé máy bay và khách sạn đã đặt từ trước. Tháng Bảy, đóng học phí năm mới cho con. Tháng Mười, gia hạn giấy phép hành nghề. Tháng Giêng âm lịch, Tết Nguyên Đán với lì xì cho cháu, quà cho hai bên nội ngoại, mâm cỗ tất niên và những chuyến về quê. Rồi tháng Ba quay lại, bảo hiểm xe máy lại đến hạn.

Và mỗi lần như thế, đều là «sao lại đúng lúc này». Dù bảo hiểm năm nào cũng đến hạn vào tháng Ba. Mẹ vẫn sinh đúng ngày đó. Học phí của con không phải chuyện bất ngờ — nó đã nằm trong lịch từ năm ngoái. Tết không tự dưng rơi xuống đầu. Giấy phép hành nghề không gia hạn «đột nhiên», mà tròn một năm sau lần gia hạn trước.

Nếu liệt kê hết ra thành một cột, bạn sẽ có một cuốn lịch mà bản thân đã thuộc lòng. Vậy mà mỗi khoản chi như thế vẫn lấy đi số tiền mà bạn cảm giác mới có hôm qua, và để lại cảm giác ngân sách lần nữa không trụ nổi. Ngân sách và kỷ luật không liên quan đến chuyện này. Những khoản chi ấy sống trên một khung thời gian khác với khung mà chúng ta vẫn quen nhìn vào tiền của mình.

Vì sao tầm nhìn một tháng quá ngắn

Phần lớn mọi người nghĩ về tiền trong khoảng một tháng. Điều này không phải ngẫu nhiên: lương về một tháng một lần, tiền nhà trả một tháng một lần, các gói dịch vụ chính tính theo tháng, hoá đơn điện nước cũng theo tháng. Nhịp tự nhiên của ngân sách trùng với nhịp ấy: cộng số tiền vào, trừ các khoản đều đặn, xem còn bao nhiêu để sống.

Bên trong khung một tháng, mọi thứ tương đối dễ đoán. Nếu mỗi tháng chi cho ăn uống xấp xỉ một mức nhất định — bạn thấy rõ và điều chỉnh được. Đi lại cũng vậy. Ngân sách tháng phù hợp với mọi thứ lặp lại sau ba mươi ngày.

Vấn đề là phần đáng kể của đời sống không lặp lại sau ba mươi ngày. Bảo hiểm lặp lại mỗi mười hai tháng. Sinh nhật — mười hai lần một năm, nhưng mỗi cái rơi vào một tháng riêng, và trong tháng ấy nó không còn là «như mọi khi», mà là một khoản cộng thêm rõ rệt. Học phí năm học một lần. Đổi điện thoại ba bốn năm một lần. Những khoản này sống trên khung một năm, còn ngân sách lại nhìn chúng qua ô cửa sổ ba mươi ngày — và trong ô cửa ấy, chúng trông như một cú lệch chuẩn đột xuất.

Vì thế mỗi lần một khoản chi như vậy ập tới, nó có vẻ bất ngờ. Mặc dù vốn dĩ nó đã ở đó — chỉ là công cụ mà bạn dùng để nhìn vào tiền không hiển thị nó ra. Đây là vấn đề thuộc về cấu trúc của việc lập kế hoạch, không phải do thiếu ý chí. Bạn có hứa với bản thân là sẽ chỉn chu hơn bao nhiêu lần đi nữa — trong khung ngân sách tháng, các khoản hàng năm vẫn sẽ trông như một đòn giáng.

Vì sao «một quỹ dự phòng chung» không phải lời giải

Phản biện thường gặp nhất ở đoạn này nghe như sau: «tôi đã có quỹ dự phòng, chính là để dành cho những lúc như vậy». Về mặt hình thức, quỹ dự phòng quả thật có thể trang trải bất kỳ khoản chi đột xuất nào. Trên thực tế, một quỹ dự phòng nằm trên một tài khoản duy nhất có chỗ vướng: nó dần thôi là quỹ dự phòng.

Khi trên một tài khoản có một số tiền vừa «để rút ra nếu chuyện chẳng lành xảy ra», vừa «để đóng bảo hiểm vào tháng Ba», vừa «rút một chút cho sinh nhật mẹ», vừa «chi cho học phí của con» — số tiền ấy không còn mục đích rõ ràng. Mỗi lần dùng đều có vẻ hợp lý: bảo hiểm thì đã đến hạn, sinh nhật mẹ thì một năm chỉ có một lần, học phí thì không thể không đóng. Và mỗi lần như vậy làm hao đi số tiền lẽ ra bạn giữ cho tình huống thực sự có chuyện đổ vỡ.

Kết cục, đến cuối năm quỹ dự phòng đã cạn hoặc vơi đi đáng kể, mà không rõ tiền chạy đi đâu. Không phải vì «thảm hoạ» — mà vì chục thứ nhỏ nhặt thông thường, mỗi thứ đều đã biết trước. Còn cái «đột nhiên» thật sự — một hư hỏng bất ngờ, mất việc, một hoá đơn nặng từ bác sĩ — thì phải đón nhận khi không còn vùng đệm. Quỹ dự phòng chỉ làm tốt vai trò của nó khi không bị rút cho những thứ đã lên lịch. Để không rút vào đó, những thứ đã lên lịch phải có nguồn tiền riêng của chúng.

Ý tưởng — một quỹ tiết kiệm riêng cho mỗi khoản chi đã biết

Lời giải đơn giản và gần như nhàm chán: với mỗi khoản chi không thường xuyên đã biết, mở một quỹ tiết kiệm riêng. Không phải một dòng trong bảng tính, không phải một mục trong ngân sách — mà đúng một tài khoản riêng, có tên, có số tiền mục tiêu và có ngày đến hạn. Bảo hiểm — một quỹ. Du lịch hè — quỹ khác. Sinh nhật mẹ — quỹ thứ ba. Học phí của con — quỹ thứ tư. Tết — quỹ thứ năm.

Mỗi quỹ có ba thông số đơn giản: tích cho việc gì, cần bao nhiêu, đến tháng nào. Từ ba thông số ấy sinh ra cái thứ tư — khoản đóng hàng tháng: số tiền mục tiêu chia cho số tháng còn lại đến ngày đến hạn. Sau đó các khoản đóng được cộng lại, và bạn nhìn thấy tổng số — bao nhiêu tiền thực ra mỗi tháng đã có chỗ rồi, trước cả khi bạn bước chân ra khỏi nhà.

Nhìn từ ngoài, mười quỹ tiết kiệm có vẻ đáng sợ hơn một quỹ dự phòng. Thực ra ngược lại. Một quỹ dự phòng làm thông tin mờ đi: không rõ phần nào dành cho việc gì. Mười quỹ tiết kiệm hiển thị thông tin: bạn nhìn thấy đúng số đã để dành cho chuyến du lịch, và đúng số đã để cho bảo hiểm, và chúng không lẫn vào nhau. Khi bảo hiểm đến hạn, bạn không «rút từ quỹ dự phòng» — bạn tiêu đúng số tiền đã được tích cho việc đó. Quỹ dự phòng vẫn nằm yên cho đúng những tình huống khẩn cấp mà nó được lập ra để gánh.

Cách làm này chỉ hoạt động trong một công cụ mà các mục tiêu tồn tại dưới dạng các tài khoản riêng có tên, chứ không phải một dòng trong bảng tính chung. Trên giấy, phương pháp «mỗi khoản chi một quỹ» sụp đổ rất nhanh: chỉ sau hai tháng, đầu óc không còn nhớ nổi phần nào của số dư đã hứa cho việc nào.

Bắt đầu từ đâu — bài tập nửa tiếng

Một lần, bạn cần ngồi xuống và đi qua phần việc nhàm chán nhưng có tính quyết định. Nửa tiếng vào buổi tối là đủ. Mở lịch và lịch sử giao dịch của tài khoản chính trong mười hai tháng gần đây. Tốt nhất lấy đủ mười hai tháng, chứ không phải chỉ những tháng «bình thường», để bao trùm cả các khoản theo mùa, các tháng có quà cáp và cả kỳ nghỉ.

Tiếp theo, hãy viết ra mọi thứ vượt ra ngoài dòng chi tiêu tháng thông thường. Không phải «cơm trưa văn phòng» hay «xe ôm», mà đúng những khoản lớn lẻ tẻ: bảo hiểm, quà cáp đắt hơn mức trung bình, sửa chữa, chuyến đi, gói dịch vụ trả cả năm, gia hạn giấy phép, đổi thiết bị, lần khám bệnh có hoá đơn cao hơn hẳn. Một số khoản bạn sẽ tự nhớ ra, một số chỉ hiện lên trong sao kê. Cứ viết dư còn hơn thiếu — bỏ bớt dễ hơn truy lại sau.

Khi danh sách đã đủ, hãy đặt cạnh mỗi mục một con số xấp xỉ và tháng mà chuyện đó xảy ra. Tiếp theo, gom nhóm: cái gì lặp hàng năm, cái gì vài năm một lần, cái gì ngày tháng có thay đổi nhưng vẫn quay lại đều. Với mọi khoản lặp hàng năm, chia cho mười hai — ra số tiền đóng hàng tháng vào quỹ tương ứng. Với khoản vài năm một lần, chia cho số tháng còn lại đến lần thay thế kế tiếp.

Bước cuối — cộng tất cả các khoản đóng lại. Con số nhận được thường khiến người ta khó chịu: hoá ra mỗi tháng đã có một khoản không nhỏ trên thực tế không còn là của bạn nữa, nó đã được hứa cho cuốn lịch. Đây chính là cú sốc có ích: tiền vẫn ở đó, và một phần trong đó đã có chỗ — bạn chỉ là chưa nhìn thấy nó cho đến giờ.

Bảng này có thể duy trì ở bất cứ đâu — trong sổ tay, trong một bảng tính thông thường, trong ứng dụng của chúng tôi. Điều quan trọng là mỗi quỹ phải tồn tại riêng — với tên riêng, số tiền riêng và ngày riêng — chứ không phải một dòng chung «cho các khoản không thường xuyên».

Những gì thường bị bỏ sót — danh sách theo các kiểu lặp

Nếu thử tự lập một danh sách như thế, rất dễ bỏ sót cả những mảng chi lớn — nhất là những thứ vài năm mới đến một lần: chúng quá hiếm để giữ trong đầu. Tiện nhất là rà soát các khoản chi không theo các nhóm đời sống («xe cộ», «nhà cửa», «sức khoẻ»), mà theo cách chúng lặp lại qua thời gian. Sáu kiểu lặp ổn định bao trùm gần như mọi thứ thường rơi ra khỏi ngân sách tháng.

Mỗi năm một lần, vào tháng cố định

Nhóm dễ đoán nhất. Có thể đặt ngày trước, ước lượng số tiền theo năm trước.

• Bảo hiểm: xe máy hoặc ô tô, nhà cửa, y tế, du lịch
• Gói dịch vụ và phần mềm đã trả cả năm
• Phí nghề nghiệp, gia hạn giấy phép, chứng chỉ
• Các khoản thuế đóng một lần trong năm, nếu ở nước bạn nó được sắp xếp như vậy

Khoản theo mùa

Tháng không quá cố định, nhưng ổn định một thời điểm. Đây là những việc làm «trước mùa».

• Chuẩn bị nhà cửa và đồ dùng trước mùa mưa: kiểm tra mái, máng nước, chống thấm
• Bảo dưỡng máy lạnh và quạt trước mùa nóng
• Chuẩn bị cho năm học mới: sách vở, đồng phục, lớp năng khiếu, trại hè
• Các thú vui theo mùa tốn kém: đồ leo núi, đồ lặn biển, lướt sóng, dụng cụ thể thao dưới nước

Lịch của những người thân

Nhóm có nhiều mục nhất và bị đánh giá thấp nhất. Không phải một sinh nhật, mà cả chục.

• Sinh nhật người thân — phần lớn mọi người có tám đến mười hai dịp như vậy mỗi năm
• Đám cưới của họ hàng và bạn bè thân
• Quà mừng các bé chào đời trong vòng người thân

Lịch văn hoá

Những ngày mà trong môi trường của bạn theo truyền thống có quà cáp hoặc bữa ăn chung.

• Tết Nguyên Đán với lì xì, quà cho hai bên nội ngoại, mâm cỗ tất niên và những chuyến về quê
• Các ngày Giỗ và các dịp truyền thống của riêng gia đình bạn lặp lại hàng năm

Vài năm một lần

Nhóm vô hình nhất. Những khoản này đến hiếm đến mức không sao «nhớ ra» được. Đổi lại, hầu như lần nào cũng lớn.

• Đổi điện thoại
• Đổi máy tính dùng cho công việc
• Đồ điện tử và gia dụng lớn: tủ lạnh, máy giặt, bếp
• Nệm và đồ nội thất lớn

Đều đặn nhưng ngày trôi nổi

Những khoản này xảy ra ổn định, nhưng không gắn vào lịch, mà vào cơ thể và hoàn cảnh. Chỉ có thể ước lượng theo trung bình năm.

• Nha khoa: dự phòng cộng với một hai lần sửa trong năm
• Khám sức khoẻ định kỳ và các lần đi gặp bác sĩ chuyên khoa
• Chăm sóc bản thân khiến tháng đó tốn hơn mức trung bình

Khi đã viết hết sáu nhóm, thường lộ ra rằng bạn không có ba mà có mười lăm đến hai mươi cam kết tài chính trong năm. Đây không phải tin xấu. Đây vẫn là khoản tiền bạn vốn đang trả mỗi năm — chỉ là giờ nó đã được gọi đúng tên.

Cảm giác thay đổi như thế nào sau nửa năm và sau một năm

Tháng đầu tiên sau khi các quỹ được lập, cảm giác thường khá lạ. Số tiền quen thuộc trở nên ít đi: một phần lương giờ chuyển vào các quỹ, và số còn lại trong tay rõ ràng khiêm tốn hơn trước. Bạn có cảm tưởng «chẳng có gì được tích lại» — các quỹ còn nhỏ, còn xa các con số mục tiêu. Đó là chuyện bình thường. Lúc đầu, phương pháp trông như sự nghèo đi, vì lần đầu tiên bạn nhìn thấy phần tiền vốn dĩ đã không phải của bạn, chỉ là chưa được gọi tên.

Đến tháng thứ ba, thứ tư, khoản chi hàng năm đầu tiên ập tới — bảo hiểm, học phí, hoặc một khoản theo mùa. Và đây là lần đầu tiên cái việc khiến chúng ta khởi sự tất cả xảy ra: bạn chi trả từ chính quỹ của nó. Không từ tài khoản chung, không từ quỹ dự phòng, không phải «xoay sở thế nào đó» — mà đúng từ số tiền đã được góp riêng cho việc này. Cảm giác «lại đúng lúc trái khoáy» biến mất, vì khoản chi đến đúng lúc — nó vốn phải đến lúc đó.

Đến tháng thứ mười hai, chu kỳ một năm khép lại. Quỹ dự phòng còn nguyên: suốt cả năm không phải rút từ đó cho những thứ đã lên lịch. Nó nằm đó cho đúng nhiệm vụ thật sự của mình — cho cái bất ngờ thực sự mà nó được dựng lên để gánh. «Bất ngờ» trong ngân sách không còn nữa. Thu nhập không tăng. Chỉ là tầm nhìn lập kế hoạch đã trùng với khung mà những khoản chi đó thực sự sống trên đó.

Quỹ tiết kiệm nên sống ở đâu

Phương pháp đòi hỏi một điều — mỗi quỹ phải hiển thị riêng. Một tài khoản riêng với tên, số tiền mục tiêu và ngày; một dòng chung «chi tiêu không thường xuyên» không đem lại điều đó. Nếu không, chỉ sau hai ba tháng, không sao nói được phần nào của số dư đã hứa cho kỳ du lịch, phần nào cho bảo hiểm.

Trong Finamus, các mục tiêu được sắp xếp đúng như vậy. Mỗi mục tiêu là một tài khoản riêng với tên riêng, số tiền riêng và ngày riêng. Bạn thấy rõ đã tích bao nhiêu vào mỗi mục tiêu, còn lại bao nhiêu phải gom, khoản đóng nằm trong nhịp nào. Khi bạn chi từ một quỹ cụ thể, số dư của nó giảm đúng bằng số đã tiêu. Các mục tiêu không trộn lẫn với nhau và không hoà vào số dư chung.

Phương pháp dựa trên nhập tay. Bạn tự quyết định cái gì thuộc về quỹ «du lịch hè», và bạn thấy số tiền đã được hứa ấy ngay cả trước khi mở ví. Chúng tôi đã viết chi tiết, vì sao Finamus không kết nối với ngân hàng — trong câu chuyện quỹ tiết kiệm, lựa chọn này có một mặt thực dụng: ngân hàng cho bạn xem một số dư chung, còn bạn nhìn thấy nhiều quỹ có tên riêng, và quyết định «có thể tiêu cái này không» được đưa ra theo từng mục tiêu cụ thể. Có thể lập và cấu hình các quỹ tại trang mục tiêu.